WSTĘP

Za konsulting zarządczy od dawna uważa się profesjonalne usługi, których celem jest pomaganie menedżerom w analizowaniu i rozwiązywaniu praktycznych problemów, przed którymi stają ich przedsiębiorstwa, jak również w poprawie działalności przedsiębiorstwa przez korzystanie z doświadczeń innych organizacji. Setki tysięcy prywatnych przedsiębiorstw i organizacji publicznych, zarówno w rozwiniętych krajach jak i w tych, które dopiero się rozwijają, korzystają z usług konsultantów zarządczych. Są to usługi albo wyłącznie konsultingowe, albo też połączone ze szkoleniami, zarządzaniem projektami, konsultingiem informatycznym, doradztwem finansowym, księgowym, inżynieryjnym oraz innymi profesjonalnymi usługami.

Dlatego od momentu utworzenia na początku lat pięćdziesiątych Programu Rozwoju Przedsiębiorczości i Zarządzania organizacji MOP przywiązywano szczególną wagę do rozwoju konsultingu zarządczego oraz promocji efektywnego konsultingu w krajach członkowskich. Dzięki projektom technicznej współpracy, MOP wspierała liczne kraje członkowskie w procesie tworzenia lokalnych usług konsultingowych dla różnych dziedzin gospodarki, a także wspierała proces doskonalenia kwalifikacji konsultantów zarządczych i szkoleniowców.

W odpowiedzi na duże zapotrzebowanie na przystępny i praktyczny przewodnik dotyczący konsultingu zarządczego w latach 1976 i 1986 zostały opublikowane dwie edycje poniższej pozycji. Książka ta szybko stała się podstawowym źródłem odniesień i wiedzy z zakresu konsultingu zarządczego. Została przetłumaczona na 12 języków i jest wykorzystywana na całym świecie przez konsultantów zarządczych, wykładowców i klientów konsultantów.

Należy jednak zauważyć, że konsulting zarządczy jest dynamiczną i szybko zmieniającą się dziedziną usług. Aby sprostać wymaganiom klientów, konsultanci muszą orientować się w bieżących trendach gospodarczych i społecznych, przewidywać zmiany, które mogą wpłynąć na interesy ich klienta, i służyć radą, która pomoże klientowi osiągnąć i utrzymać wysokie wyniki działalności w coraz bardziej złożonych, konkurencyjnych i trudnych warunkach.

Takie same cechy musi posiadać tekst mający służyć jako podstawowe źródło odniesienia i informacji na temat konsultingu. Dlatego też celem trzeciej edycji naszego przewodnika jest opisanie praktyk konsultingowych, które stanowią swoiste „dzieła sztuki”, zagadnień skupiających zainteresowanie zarówno konsultantów, jak i klientów, a także metod działania, które mogą sprawić, że usługi oferowane przez konsultantów staną się o wiele bardziej wartościowe. Tekst drugiej edycji uległ zasadniczym zmianom. Został uzupełniony o wiele nowych zagadnień, które obecnie są przedmiotem zainteresowania konsultantów. Autor zaprosił do współpracy szereg uznanych autorytetów, włącznie z doświadczonymi praktykami konsultingu. Zachowano międzynarodowe ujęcie problematyki – tak jak poprzednie wydania, również i trzecia edycja tego przewodnika ma na celu przedstawienie konsultingu i sposobów jego zastosowania w różnych częściach świata, z uwzględnieniem krajów rozwijających się.

Koncepcja konsultingu

Książka ta traktuje konsulting zarządczy przede wszystkim jako metodę usprawnienia praktyk zarządzania. Z metody tej może skorzystać niezależna prywatna firma, jednostka konsultingu wewnętrznego w przedsiębiorstwie prywatnym bądź publicznym, instytut rozwoju zarządzania, produktywności czy instytut rozwoju małego przedsiębiorstwa. Może być wykorzystana w procesie rozwoju działalności lub przez indywidualnych zainteresowanych (takich jak niezależni praktycy konsultingu bądź wykładowcy akademiccy). Rolę konsultanta może pełnić również menedżer firmy, jeśli służy on lub ona radą swoim współpracownikom bądź podwładnym.

Jednocześnie jednak konsulting zarządczy rozwinął się jako profesja. Dla tysięcy indywidualnych osób i przedsiębiorstw konsulting stał się przedmiotem pełnoetatowej pracy, na której użytek tworzone są standardy jakości świadczonych usług i metod interwencji oraz kodeksy etyczne. Profesjonalne standardy i zasady powinny stanowić podstawę działania nawet dla nie zrzeszonych jednostek trudniących się szeroko pojętym konsultingiem i w tej kwestii należy im się pomoc.

Te dwa sposoby postrzegania konsultingu nie pozostają w konflikcie. W istocie, konsulting jako metoda i konsulting jako profesja stanowią dwie strony tego samego medalu, tak więc stworzony przez nas przewodnik musi brać pod uwagę oba te aspekty.

Konsulting zarządczy jest stosowany w praktyce na wiele różnych sposobów. Odzwierciedlają one różnorodność ekonomicznych i zarządczych uwarunkowań, w których zmuszeni są działać konsultanci, zróżnicowane osobowości klientów i konsultantów, jak też różne teoretyczne podejścia i metody interwencji wykorzystywane przez konsultantów. Dlatego byłoby rzeczą niezwykle trudną i ryzykowną starać się stworzyć ogólną teorię dotyczącą konsultingu i zaproponować najlepszą metodę postępowania. Nasza książka reprezentuje podejście eklektyczne i przedstawia czytelnikowi obraz konsultingu w sposób obiektywny i przystępny, zwracając jednocześnie uwagę na różnorodność metod, stylów, sposobów czy technik stosowanych w konsultingu, jak również na ich pozytywne i negatywne aspekty. W ten sposób czytelnik może dokonać własnego wyboru, który pozostanie zgodny z techniczną, organizacyjną i kadrową specyfiką danego przedsiębiorstwa.

Z drugiej jednak strony stwierdzenie, że autorzy tej książki nie mają swoich preferencji w kwestii metod stosowanych w konsultingu, byłoby nieprawdą. Jesteśmy zdecydowanie tendencyjni, a nasze preferencje skłaniają się ku formie konsultingu, w której: (i) konsultant przedstawia ekspertyzę klientowi zamiast ją ukrywać; (ii) klient ściśle i intensywnie współpracuje przy wykonywaniu zadania oraz (iii) obydwie strony starają się wyciągnąć jak najwięcej wniosków z zaistniałej sytuacji, traktując ją jako cenne doświadczenie. Koncepcja ta jest bardzo ogólna i znajduje zastosowanie w wielu metodach i technikach używanych przez konsultantów.

Cel książki

Książka ta w swoim głównym założeniu ma przyczynić się do podniesienia poziomu norm zawodowych i praktycznych rozwiązań stosowanych w konsultingu zarządczym; ma również służyć jako źródło wskazówek i informacji dla jednostek i organizacji, które chcą rozpocząć bądź ulepszyć działalność konsultingową. Stanowi wstęp do profesjonalnego konsultingu, jego natury, metod, zasad organizacyjnych i norm behawioralnych, a także działalności szkoleniowej i rozwojowej. Stanowi też źródło wskazówek dla konsultantów działających w rozmaitych dziedzinach zarządzania. Nie może jednak zastąpić różnego rodzaju podręczników, które szczegółowo i dogłębnie analizują różnorodne funkcje i techniki zarządzania – po tego rodzaju informacje czytelnik musi zwrócić się do źródeł specjalistycznych, których przykłady zawarte są w naszej bibliografii. Dotyczy to również wybranych dziedzin konsultingu, takich jak na przykład badania wykonawcze, badania rynkowe, reklama czy informatyka, które są omówione w tej książce jedynie pobieżnie, natomiast bardziej szczegółowe informacje na ich temat znaleźć można w źródłach specjalistycznych.

Podsumowując, książka ta jest przeznaczona dla:

nowych podmiotów w profesji konsultingowej;
niezależnych konsultantów zarządczych i firm, przedsiębiorstw i usługodawców konsultingowych;
wydziałów konsultingowych do spraw produktywności, instytutów i centrów rozwoju zarządzania i biznesu;
wydziałów i sekcji zajmujących się konsultingiem wewnętrznym oraz pełniących funkcję doradczą w dużych przedsiębiorstwach prywatnych i publicznych, włącznie z usługami dotyczącymi zarządzania, organizacji i metodologii pracy itp. także w organizacjach rządowych;
nauczycieli, szkoleniowców i badaczy zarządzania, którzy częściowo świadczą usługi konsultingowe i których praca jest ściśle związana z pracą konsultantów;
studentów zarządzania i administracji biznesem biorących udział w zajęciach z konsultingu zarządczego lub projektach, w których mogą wykorzystać niektóre techniki konsultingowe;
menadżerowie, ludzi biznesu i administratorów, którzy pragną wykorzystać usługi konsultingowe w sposób bardziej efektywny lub zastosować elementy konsultingu w rozwiązywaniu problemów czy podnoszeniu poziomu wydajności, jakości i działania swoich firm.

Poza tym zasady i techniki przedstawione w tej książce mają zastosowanie w konsultingu szeroko pojętym, tak więc konsultanci działający w dziedzinach innych niż zarządzanie czy biznes mogą również znaleźć tu pożyteczne i inspirujące idee.

Terminologia

Najbardziej popularne określenia używane w konsultingu zarządczym w różnych krajach wyjaśnione są w tekście książki. Jednak znaczenie i użycie dwóch podstawowych terminów wymaga wyjaśnienia już na tym etapie:

określenia konsultant zarządczy używamy w niniejszej publikacji w odniesieniu do osób, które pełnią częściowo lub całkowicie funkcje konsultingowe w dziedzinie zarządzania w pełnym lub częściowym wymiarze godzin;
określenie klient używane jest w odniesieniu do menadżera, administratora lub organizacji korzystających z usług konsultingowych w biznesie prywatnym, przedsiębiorstwach publicznych, agencjach rządowych czy gdziekolwiek indziej.

Terminy te odnoszą się do ogółu konsultantów i klientów, bez uwzględnienia ich płci, zainteresowań zawodowych, kraju, z którego pochodzą, czy innych danych. Chociaż obydwa rzeczowniki są rodzaju męskiego, mamy świadomość, że wśród osób zajmujących się biznesem, zarządzaniem i konsultingiem jest i będzie coraz więcej kobiet.

Określenie firma konsultingowa odnosi się do każdego typu jednostki organizacyjnej zajmującej się świadczeniem usług konsultingowych, chyba że w tekście podana jest inna specyficzna interpretacja tego pojęcia. Terminu tego używamy czasami wymiennie z określeniem jednostka konsultingowa lub organizacja konsultingowa.

Określenie proces konsultingowy używane jest jako pojęcie opisujące zakres czynności i działań zachodzących między klientem a konsultantem w trakcie rozwiązywania problemu danego klienta. Konkretną pracę wykonywaną przez konsultanta dla danego klienta nazywamy zwykle zadaniem konsultingowym (projektem, przypadkiem, zajęciem konsultingowym).

Plan książki

Przewodnik ten składa się z 34 rozdziałów zawartych w 5 częściach. Po nich następuje 11 załączników.

Część I (rozdziały 1 – 6) zawiera ogólną charakterystykę metod stosowanych w konsultingu i samej profesji. Szczególny nacisk położony jest na relacje klient-konsultant, na rolę konsultantów zarządczych w procesie zmian i na normy etyczne obowiązujące w konsultingu.

Część II (rozdziały 7 – 11) stanowi systematyczny przegląd procesu konsultingowego, z rozróżnieniem pięciu głównych faz: wejściowej, diagnozy, planowania działań, implementacji i zakończenia.

Część III (rozdziały 12 –22) jest wstępem do konsultingu w różnych dziedzinach zarządzania. Omówione są następujące dziedziny: zarządzanie ogólne, strategie korporacyjne, finanse, marketing, produkcja, zasoby ludzkie, informatyka, małe przedsiębiorstwa, przedsiębiorstwa sektora nieformalnego, prywatyzacja, przedsiębiorstwa i administracja publiczna, polepszenie produktywności i wyniku działań.

Część IV (rozdziały 23 – 31) dotyczy zarządzania w firmach konsultingowych. Zawiera głównie analizę natury zarządzania w różnych dziedzinach i w konsultingu, strategii firm konsultingowych, marketingu usług konsultingowych, kosztów i opłat, zarządzania zadaniem, zarządzania i zapewniania jakości, kontroli operacyjnej i finansowej, struktury firm konsultingowych i wykorzystania informatyki w konsultingu.

Część V ( rozdziały 32 – 34) opisuje przebieg kariery i wynagrodzenia w konsultingu, szkolenia i doskonalenie zawodowe konsultantów, perspektywy konsultingu międzynarodowego.

W załącznikach zawarte są informacje stanowiące uzupełnienie tekstu głównego, jak też materiały służące do głębszych badań metod konsultingowych i technik komunikacji omówionych w poszczególnych częściach książki. Przedstawiona jest również bibliografia, której celem jest pomoc w odnalezieniu źródeł bardziej szczegółowych informacji dotyczących aspektów konsultingu poruszanych w tej książce.

Załącznik 1 stanowi krótkie memento adresowane do klienta, który pragnie stać się bardziej kompetentny i efektywny w dziedzinie wyboru i korzystania z usług konsultanta.