KONSULTING DLA SEKTORA PUBLICZNEGO

W rozdziale tym będziemy używać pojęcia „sektor publiczny” w jego najszerszym znaczeniu, obejmującym wszystkie poziomy władzy administracyjnej: władzę centralną, władze prowincjonalne lub stanowe, regionalne i lokalne; przedsiębiorstwa państwowe, przedsiębiorstwa użyteczności publicznej oraz instytucje, takie jak szpitale i uniwersytety, wspierane funduszami państwowymi.

Rynek dla usług konsultingowych w sektorze publicznym jest rozległy i pełen wyzwań. W Wielkiej Brytanii konsulting dla sektora publicznego stanowi prawie 30 procent krajowego rynku konsultingowego. W przypadku Kanady jest to odpowiednio 30 – 40 procent, 40 procent dla Holandii i około 70 procent w przypadku Turcji. Dane te mogą zdziwić wielu czytelników. Jednakże w związku z bieżącymi zmianami i nowymi wyzwaniami w wielu krajach zapotrzebowanie na konsulting w sektorze publicznym może utrzymać się na stabilnym poziomie, a w przyszłości nawet wzrosnąć.

Wcześniej, kiedy konsulting zarządczy został po raz pierwszy wprowadzony do zarządzania sektorem publicznym, zadania miały naturę ogólną. W ciągu ostatnich lat wiele czynników wpłynęło na zmianę tego schematu zapotrzebowania. Programy rządowe stają się coraz bardziej kompleksowe. Zachodzi potrzeba podniesienia produktywności usług rządowych w obliczu kurczących się budżetów i stabilnie rosnącego zapotrzebowania na usługi publiczne. Jednocześnie postęp w technologii informatycznej ułatwia zmianę formy i projektu programów i administracji państwowej. W rezultacie zmienia się natura usług konsultingowych wymaganych przez ten rynek – stają się one bardziej specjalistyczne i złożone.

Ogólnie rzecz biorąc, usługi konsultingowe sprzedawane sektorowi publicznemu można zaklasyfikować następująco:

• doradztwo w zakresie strategii i polityki;
• pomoc w projektowaniu, opracowywaniu i zarządzaniu projektami i operacjami oraz/lub zwiększanie ich efektywności;
• szkolenia, rozwój i doradztwo indywidualne;
• badania opinii społecznej.

Typ prac konsultingowych dotyczących „doradztwa w zakresie strategii i polityki” wiąże się zwykle z identyfikacją problemów społecznych lub administracyjnych stojących przed sektorem publicznym. Usługi te są zazwyczaj kupowane przez najwyższych stopniem menedżerów i polityków sektora publicznego, starających się wyklarować opcje i określić optymalny kierunek w wysoce złożonym środowisku. Rynek ten jest mały i ogranicza się zasadniczo do konsultantów, których doświadczenie w tej dziedzinie jest ogólnie znane.

Dużo częściej występuje zapotrzebowanie na pomoc w projektowaniu, opracowywaniu i zarządzaniu programami i operacjami. Zapotrzebowanie to zgłaszają menedżerowie publiczni w reakcji na ewaluację lub audyt lub też w odpowiedzi na marketing konsultingowy.

Mechanizm organizacji sektora publicznego wymaga od czasu do czasu dostosowania. Poprawki te dotyczą zwykle struktur organizacyjnych, procesów, systemów wspierających, takich jak finanse, zakupy i zarządzanie zasobami ludzkimi. Konieczność maksymalizacji produktywności i wykorzystania nowych technologii informatycznych jest źródłem silnej presji w stosunku do menedżerów sektora publicznego, od których wymaga się odpowiednich restrukturyzacji.

Menedżerowie sektora publicznego często szukają pomocy w zakresie usprawniania procesu zmian w ich organizacjach. Bez względu na to, czy zmiany dotyczą struktury organizacji i sposobu jej działania czy systemów pomocniczych, profesjonalne zarządzanie samym procesem zmian jest najistotniejsze dla sukcesu organizacji. Wsparcie konsultingowe w zakresie ustalania zasad ciągłego uczenia się, całkowitego zarządzania jakością i wynikami i innego rodzaju procesów może określić ramy dla procesu zmian. W miarę redukcji usług wewnętrznych organizacje sektora publicznego coraz częściej zatrudniają konsultantów, aby zapewnili szkolenia i usługi doradcze dla ich pracowników. Szkolenie bardzo często będzie dotyczyć umiejętności z zakresu komunikacji i zarządzania, niezbędnych dla nowych procesów organizacyjnych, jak również standardowych dziedzin zarządczych i technicznych.

Badania opinii publicznej coraz częściej stosowane są jako sposób wywołania reakcji grup zainteresowanych na proponowane inicjatywy rządowe.

Niektórzy konsultanci zdają sobie sprawę ze specyficznych cech i wymogów pracy dla administracji, usług i przedsiębiorstw publicznych. Jednakże wielu początkujących konsultantów może zdumiewać się zasadniczymi różnicami między konsultacjami dla sektora publicznego i prywatnego lub nie doceniać tych różnic, na swoją szkodę.

W rozdziale tym będziemy próbowali przeanalizować zmieniającą się naturę rynku sektora publicznego, cechy szczególne środowiska publicznego, najbardziej powszechne typy usług świadczonych przez konsultantów i sam proces obsługi tego rynku. Poruszymy również w skrócie kwestię perspektyw rozwoju.

20.1. BIEŻĄCE TENDENCJE I WYZWANIA

Rząd w nowoczesnym społeczeństwie pełni wieloraką rolę. Nie tylko świadczy szeroką gamę usług i zarządza usługami, które konsumujemy, ale także ustala ramy prawne dla tych regulacji. Rząd może osiągnąć swoje cele na różne sposoby: produkując i dostarczając usługi samodzielnie; dokonując bezpośrednich płatności na rzecz jednostek i przedsiębiorstw; zakładając przedsiębiorstwo komercyjne będące własnością rządową; zapewniając bezpośrednie gwarancje i nisko-oprocentowane gwarancje pożyczek; oferować ulgi podatkowe jednostkom i przedsiębiorstwom oraz regulując działalność jednostek i przedsiębiorstw, zarówno komercyjnych, jak i niekomercyjnych.

W większości krajów rząd zapewnia następujące wybrane lub pełne usługi: opieka zdrowotna, świadczenia społeczne (ubezpieczenie społeczne i programy pomocy społecznej), edukacja, bezpieczeństwo narodowe (policja, obrona), ochrona środowiska, usługi komunikacyjne i pocztowe, wsparcie dla rolnictwa, ściąganie podatków, rozwój międzynarodowy, wydatki kapitałowe na infrastrukturę, promowanie turystyki, usługi statystyczne, biblioteki i archiwa, sprawy zagraniczne, sprawy wewnętrzne, zatrudnienie i szkolenia, usługi bankowe i mieszkaniowe oraz wiele innych. Poza tym rząd musi świadczyć wiele usług wewnętrznych, takich jak księgowość, lista płac, zakupy, administracja personalna, szkolenia, audyty, inspekcje itp.

Całkowite rozchody rządu stanowią 30 – 50 procent produktu krajowego brutto (PKB) w większości zachodnich państw uprzemysłowionych, podczas gdy w niektórych krajach rozwijających się sektor publiczny może pochłaniać nawet wyższy procent PKB. Rządy zapewniają również relatywnie wysoki procent całkowitego krajowego zatrudnienia.

Świadczenie usług konsultingowych dla sektora publicznego w sposób nieunikniony wiąże się z odpowiadaniem na wyzwania i problemy sektora. Z kolei te wyzwania i problemy mają źródło w kontekście krajowym, społecznym i ekonomicznym i, w dużym stopniu, w polityce realizowanej przez aktualny rząd. Ważne jest, aby zdać sobie sprawę, że rządy zwracają się do konsultantów, ponieważ wyzwania, przed jakimi stają, są nowe i złożone, a właściwe reakcje są bardzo trudne do określenia w obliczu braku precedensów, skumulowanego doświadczenia i zasobów niezbędnych do przeprowadzenia odpowiednich prac analitycznych i konceptualnych. Poza tym rządy są nieustannie narażone na krytykę, która może być usprawiedliwiona lub nieusprawiedliwiona. Często dokonuje się porównań z sektorem prywatnym, stąd rosnące zainteresowanie ewaluacją i wykorzystaniem doświadczeń sektora prywatnego do podniesienia efektywności i skuteczności sektora publicznego.

Wyczerpująca lista wyzwań stawianych przed sektorem publicznym w większości krajów byłaby bardzo długa. Przykładowa lista w ramce 20.1 zawiera różnorodne kwestie ekonomiczne, społeczne i administracyjne, w stosunku do których rządy szukają pomocy konsultantów. Poniżej omówimy cztery wybrane zagadnienia, które mają dość znaczny wpływ na wykorzystanie usług konsultingowych: rosnący deficyt , technologia informatyczna i komunikacyjna, bezrobocie i demokratyzacja życia społecznego.

ROSNĄCY DEFICYT BUDŻETOWY

W przypadku większości zachodnich systemów gospodarczych w ciągu ostatnich kilku lat przychody rządowe były niższe niż rozchody, co prowadziło w rezultacie do deficytów budżetowych, a to z kolei - do zwiększenia zadłużenia rządu, wewnętrznego i zewnętrznego, oraz wzrostu odsetek od tego zadłużenia. Tego typu sytuacja kumulującego się zadłużenia wywołała zaniepokojenie wielu ekonomistów, polityków i liderów biznesu.

Wysiłki mające na celu redukcję deficytów budżetowych mogą skoncentrować się albo po stronie wydatków, albo po stronie dochodów. Coraz częściej rządy w wielu zakątkach świata szukają usług i rodzajów działalności, które mogłyby zostać ograniczone bez uszczerbku dla bezpieczeństwie kraju i bez prowokowania silnej krytyki ze strony opozycji politycznej i społeczeństwa. Najczęściej rządy ograniczają usługi, które są politycznie bezbronne, co „podobne jest do zachowania kogoś, kto obcina sobie kilka palców u rąk i nóg, zamiast przejść na dietę, aby stracić na wadze”.[1] Zamiast obcinać budżety, rządy powinny starać się szukać sposobów podniesienia produktywności i efektywności usług publicznych, co może wiązać się z poważną restrukturyzacją i zmianami inżynieryjnymi. Podnoszenie dochodów rządowych przez podniesienie podatków i ceł jest trudne ze względu na niepożądane skutki gospodarcze i społeczne. Dlatego rządy muszą szukać nowych przynoszących zyski dziedzin świadczenia usług i nowych źródeł dochodów.

Ramka 20.1. Wyzwania, przed którymi stają decydenci sektora publicznego

Każda z wymienionych poniżej kwestii i tendencji (oraz ich rozmaite kombinacje) może stanowić powód do zwrócenia się o pomoc do konsultanta. Czytelnik z pewnością będzie w stanie wymienić jeszcze wiele innych zagadnień.

Wzrost deficytu budżetowego; zadłużenie krajowe i zagraniczne

Nadmierne koszty opieki zdrowotnej

Nieadekwatne świadczenia społeczne

Problemy z gospodarką mieszkaniową i bezdomnymi

Rosnące zubożenie społeczeństwa

Rosnące bezrobocie (szczególnie długoterminowe)

Spadający poziom edukacji

Przestarzała infrastruktura

Zatłoczone sieci transportowe

Pogarszająca się sytuacja środowiska, zanieczyszczenia

Wyczerpywanie się zasobów naturalnych

Odpady toksyczne i nuklearne

Gwałtowny przyrost populacji

Niedostateczna ochrona konsumenta

Przestępczość (łącznie z przestępczością zorganizowaną)

Rosnące spożycie narkotyków

Emigracja naukowców

Niedostatki usług publicznych

Biurokracja

Niskie płace i brak motywacji

Korupcja

Potrzeba reform/modernizacji służb cywilnych

Problemy mniejszości i robotników migracyjnych

Azylanci polityczni i ekonomiczni

Odrodzenie się nacjonalizmu

Potrzeba decentralizacji

Potrzeba wyważenia rozwoju regionalnego

Rozwój prawodawstwa międzynarodowego

Przejście władzy decyzyjnej w ręce ugrupowań nacjonalistycznych

Liberalizacja rynku i cen

Potrzeba przyciągnięcia i ochrony inwestorów

Prywatyzacja

Dostosowania strukturalne

Potrzeba poprawy wyników działalności przedsiębiorstw publicznych

Rosnąca siła firm międzynarodowych

Demilitaryzacja i przekształcenie przemysłu zbrojeniowego

Gwałtowne zmiany technologii informatycznej i komunikacyjnej

Potrzeba pokazania rezultatów i usatysfakcjonowania wyborców

Krytyka społeczna

Krytyka ze strony opozycji politycznej

Potrzeba dopasowania administracji publicznej do postępującej demokratyzacji

TECHNOLOGIE INFORMATYCZNE I KOMUNIKACYJNE

Technologie informatyczne mają silny wpływ zarówno na procesy produkcyjne, jak i usługowe oraz organizację pracy. Odległość przestaje odgrywać jakąkolwiek rolę w kontekście przepływu informacji: różni partnerzy i członkowie zespołów mogą pracować synchronicznie w różnych miejscach. Czas może być kontrolowany i regulowany w ten sposób, że ludzie pracujący o różnych godzinach mogą używać wspólnych baz danych i baz danych typu „zachowaj – przekaż” jako pamięci i jako sposobu przesuwania czasu. W końcu wszystkie osoby w organizacji lub sieci mogą uzupełniać pamięć organizacyjną i dostarczać informacji w formie dostępnej dla każdego.

Połączony wpływ tego typu postępów na usługi i działania rządowe jest ogromny: dotyczy to konkretnych procesów, baz informacyjnych i przepływu informacji, połączeń między usługami i organizacjami oraz struktur organizacyjnych. Możliwość praktycznego wykorzystania nowych, szybszych, wiarygodniejszych i coraz tańszych technologii informatycznych w usługach i administracji publicznej jest tak samo istotna, jak w przypadku organizacji biznesowych (patrz: rozdział 17).

PROBLEM BEZROBOCIA

Bez względu na przyczyny bezrobocie stało się najpoważniejszym problemem w wielu krajach. Żadnego rządu nie można obarczać wyłączną odpowiedzialnością za bieżący poziom bezrobocia i za sposób wykorzystania środków niezbędnych do jego zniwelowania. Jednakże z drugiej strony rządy to główna siła, która może koordynować narodowy wysiłek, zarówno prywatny, jak i publiczny, w kierunku zwalczenia bezrobocia. Wymaga to zastosowania szerokiej gamy środków i programów w celu pomocy bezrobotnym i ich przekwalifikowania, tworzenia i wspierania miejsc pracy oraz podniesienia produktywności sektora publicznego bez wykorzystywania sposobów sprzyjających wzrostowi bezrobocia.

Rządy stają przed dylematem – albo zarządzanie rosnącym bezrobociem stanowiącym naturalną konsekwencję wolnej konkurencji, albo rządzenie w warunkach niekonkurencyjnej gospodarki.

DEMOKRATYZACJA

Nawet w przypadku państw tradycyjnie demokratycznych istnieje potencjał dalszej demokratyzacji, na przykład na drodze decentralizacji władzy i odpowiedzialności oraz zbliżenia zarządzania sprawami publicznymi do ludzi, których sprawy te dotyczą. W krajach z tradycją centralnego zarządzania i totalitaryzmu obecne dążenia do demokratyzacji i gospodarki rynkowej powodują w konsekwencji konieczność szeroko zakrojonej restrukturyzacji usług i mechanizmów rządowych: zmienia się charakter rządów, ze wszystkim konsekwencjami dla polityki, roli, postawy, zachowania, kompetencji i motywacji.

Design (c) Studio TN

Copyright (c) 2003 SDG