KONSULTING W MAŁYCH PRZEDSIĘBIORSTWACH

18.5. KONSULTING A KSZTAŁTOWANIE POLITYKI

Wiele już powiedziano i napisano o konieczności kształtowania polityki sprzyjającej powstawaniu i rozwojowi przedsiębiorstw. W niektórych przypadkach konsultanci zajmujący się zarządzaniem i biznesem proszeni są o pomoc w przygotowaniu, wdrożeniu i ocenie polityki zaprojektowanej w ramach wkładu w proces rozwoju. Klientem może być minister gospodarki, stowarzyszenie pracodawców czy stowarzyszenie małych firm, zamierzające przedstawić propozycje rządowi lub też przygotowujące się do negocjacji z przedstawicielami rządu.

Jedną podstaw opracowania krajowej strategii dla rozwoju małych przedsiębiorstw jest analiza istniejących procedur i zasugerowanie w odpowiednich miejscach sposobów i metod usunięcia przeszkód wpływających na rozwój i wzrost poprzez prowadzenie neutralnej i nie dyskryminującej polityki.

W szerokim rozumieniu polityka – definiowana jako zbiór zasad opartych na gruntownych analizach, na głoszeniu zaangażowania w określone działania i zapewnieniu adekwatnych i ustalonych alokacji zasobów – jest efektem zabiegów politycznych. Z kolei zabiegi te mają źródło w zorganizowanych reprezentacjach, a sektor małych przedsiębiorstw cieszy się złą sławą z powodu złej organizacji, przez co ma ograniczoną zdolność kształtowania zasad lub kierunków działania do przedsiębiorstw na dużą skalę i dobrze zorganizowanych ugrupowań politycznych. Metoda „płaskiego boiska” (level playing-field), która jest generalnie stosowana w stosunku do sektora małych przedsiębiorstw, jest tu gwarantowana, ponieważ większość systemów politycznych preferuje duże przedsiębiorstwa, gdyż mają one większy wpływ na twórców określonej polityki i na ludzi, którzy ją realizują. Łatwo można wysunąć argumenty, że idealny system polityczny powinien traktować wszystkie przedsiębiorstwa, bez względu na rozmiary, w ten sam sposób. Jeśli nie jest to możliwe, należy przynajmniej starać się zaoferować sprawiedliwe warunki wszystkim zainteresowanym w celu popierania prawdziwej konkurencyjności.

KIERUNKI DZIAŁANIA STYMULUJĄCE ROZWÓJ BIZNESU

Wszyscy zainteresowani powinni zdawać sobie sprawę, że istnieją wielorakie udogodnienia, z których skorzystać mogą przedsiębiorcy zakładający małe przedsiębiorstwa. Mogą one przybrać formę publicznie ogłoszonych bodźców w postaci polityki obejmującej dziedziny określające rentowność, takie jak popyt na produkcję, ceny wejścia i wyjścia, podatki i koncesje. Uwagi wymagają następujące z nich:

• Polityka makroekonomiczna stymulująca popyt często jest pomijana w trakcie przygotowywania strategii wspomagających małe przedsiębiorstwa, co w konsekwencji sprowadza do zera wsparcie związane ze stroną popytu.
• Polityka handlowa wspierająca liberalizację handlu ma na celu podniesienie elastyczności małych przedsiębiorstw w kwestii znajdowania odpowiadających im nisz rynkowych na drodze zmiany linii produktów, pod warunkiem że znajdą na to środki finansowe.
• Polityka inwestycyjna i podatkowa często jest subiektywna w stosunku do małych przedsiębiorstw pod względem wysokich pośrednich podatków, stałego opodatkowania niezależnego od zysków, niemożności uzyskania zwolnienia od podatków, pod względem rabatów i koncesji łatwo dostępnych dla dużych przedsiębiorstw. Tego typu rozbieżność może zostać ograniczona na drodze likwidacji wszystkich zwolnień podatkowych lub też zmiany koncesji podatkowych, tak aby były możliwe do zastosowania w każdym przypadku, a nie zarezerwowane jedynie dla tych, którzy wiedzą, jak z nich skorzystać.
• Jednolitość kontroli cen i dystrybucji staje się koniecznością w przypadkach, gdy małe przedsiębiorstwa nie mają dostępu do kontrolowanych przez państwo kanałów marketingu i transportu.
• Polityka przystosowania strukturalnego zwykle nakłada ograniczenia na popyt, uderzając w ten sposób w populację ludzi o niskich dochodach, którzy wspierają małe przedsiębiorstwa. Odpowiednie środki kompensacyjne w stylu programów ochrony żywieniowej mogą pomóc odwrócić zmniejszenie popytu i dochodów.

SPRZYJAJĄCE ŚRODOWISKO

Jest rzeczą logiczną, że przedsiębiorcy odpowiedzą bardziej gwałtownie na rentowne możliwości, gdy nastawienie społeczeństwa będzie pozytywne w stosunku do sektora prywatnego biznesu i gdzie będzie istnieć wsparcie polityczne dla tego środowiska, w przeciwieństwie do sytuacji, w której reakcja na tego typu kwestie będzie negatywna. W przypadku systemów gospodarczych pozostających w fazie przejściowej od systemu planowania centralnego do gospodarki rynkowej istnieje potrzeba przekonania inwestorów, że zmiany te będą trwałe i że przedsiębiorcy będą chronieni przez system prawny. Dlatego bardzo istotny jest świadomy i widoczny wysiłek w kierunku zapewnienia mocnych podstaw dla rozwoju biznesu.

Stabilność polityczna oparta na polityce rządowej ukierunkowanej na prywatną przedsiębiorczość i inwestycje jest również bardzo ważna. Podobnie niezbędna jest stabilna gospodarka, jako że wysoka inflacja skłania inwestorów do koncentrowania się jedynie na krótkoterminowych inwestycjach, które szybko się zwracają, w przeciwieństwie do stałych inwestycji i długoterminowych zysków.

Regulacje dotyczące biznesu obejmują regulacje konieczne – takie jak ochrona zdrowia i środowiska – ale także regulacje bezsensowne, z których skorzystać mogą jedynie wybrane, silne polityczne przedsiębiorstwa.

Generalnie bardziej efektywne wydaje się korygowanie podstawowych czynników wpływających na regulacje niż próby kompensowania poprzez wprowadzanie wyjątków. Potrzeba uproszczenia procedur w zakresie rejestracji i prowadzenia firm powinna mówić sama za siebie. Regulacje administracyjne mogą stanowić źródło irytacji dla małych przedsiębiorstw, ponieważ nawet kiedy są rozsądne, nie można tego samego powiedzieć o niektórych pracownikach administracji. Utrudnienia i korupcja po stronie zbyt nisko opłacanych biurokratów może spowodować większe szkody dla małych przedsiębiorstw niż klęski żywiołowe. Małe przedsiębiorstwa powinny płacić podatki, a nie łapówki.

Istnieje potrzeba prostych procedur wejścia i wyjścia podczas prowadzenia małego przedsiębiorstwa. Powinien być zapewniony łatwy, a nie ograniczony i kontrolowany przez biurokratów, dostęp do poprawnych informacji. Zagadnieniem politycznym w tym kontekście jest konieczność wytworzenia pozytywnego nastawienia i środowiska sprzyjającego raczej popieraniu małych przedsiębiorstw niż utrudnianiu im życia.

DOSTĘPNOŚĆ ZASOBÓW

Surowce. Polityka w zakresie importu i marketingu bezpośrednio wpływa na dostęp małych przedsiębiorstw do surowców. Jest to szczególnie zauważalne w sytuacji, gdy towary podlegają dystrybucji przez monopolistyczne instytucje państwowe. Ograniczenia wynikające z licencji importowych często oznaczają, że małe przedsiębiorstwa muszą kupować na czarnym rynku za wysoce wygórowane ceny. Jednym z rozwiązań tego problemu jest pomoc w stworzeniu stowarzyszeń małych przedsiębiorstw, zdolnych do kupowania hurtowego i rozdzielania surowców między swoich członków.

Siła robocza. Polityka sprzyjająca małym przedsiębiorstwom powinna zapewnić im możliwość absorpcji siły roboczej po kosztach niższych niż w przypadku dużych przedsiębiorstw. Ogólnie rzecz biorąc, polityka subwencjonująca kapitał nie sprzyja wzrostowi zatrudnienia.

Sprzęt i dostawy. Małe przedsiębiorstwa potrzebują polityki, która zapewni im rozsądny dostęp do zaawansowanej technologii, jeśli mają być konkurencyjne i osiągać lepszą produktywność. Środki polityczne, które mogą w tym pomóc, to między innymi pozwolenie na import używanego sprzętu i ułatwienie zakładania firm leasingowych, niwelujących problemy związane z brakiem dostępu do kredytów i środków finansowych. Niektóre kraje próbujące rozwinąć zdolność do produkcji krajowego sprzętu uciekają się do środków zapobiegawczych, te jednak mogą sprzyjać jednocześnie nieskutecznej i bardziej kosztownej produkcji lokalnej. Duże firmy obchodzą to, nakładając na konsumentów koszty w postaci cen monopolistycznych. Małe przedsiębiorstwa nie są w stanie tego dokonać.

Finanse. Małe przedsiębiorstwa wymagają odpowiedniego systemu finansowego, jeśli mają przetrwać i rozwijać się. Ogólnie uznaje się, że im mniejsze przedsiębiorstwo, tym mniejsze ma szanse na uzyskanie kredytu od instytucji finansowych. Jeżeli w modzie są subwencjonowane linie kredytowe, mogą one wpłynąć na rentowność banków, która z kolei doprowadzi do zredukowania inklinacji do pożyczania pieniędzy małym przedsiębiorstwom. W takich przypadkach pojawia się konieczność przeprowadzenia reform.

Instytucje finansowe z reguły niechętnie pożyczają pieniądze małym przedsiębiorstwom z powodu postrzeganego wysokiego ryzyka niepowodzenia w fazie rozruchu. Jednakże istnieją programy, które wskazują, że nawet małe pożyczki mogą uzyskać wysoki spłaty i niskie wskaźniki zwłoki, i to w przypadku klientów o niskich dochodach. Są to zwykle programy społeczne oparte na wzajemnych gwarancjach z niskim kredytem wstępnym uzupełnianym następnymi pożyczkami związanymi z wynikami w zakresie spłat. Aby wprowadzić politykę wspierającą tego typu podejście, konieczne jest zaproponowanie bezpośredniego połączenia programów kredytowych i oszczędnościowych i nadanie im statusu prawnego pozwalającego na interakcję z formalnymi instytucjami finansowymi.

Infrastruktura. Wysiłki rządowe w kierunku popierania sektora prywatnego odbywają się z reguły poprzez zapewnianie odpowiedniej infrastruktury. Wysiłki publiczne mające na celu poprawę opieki zdrowotnej, edukacji, transportu i dostępu do energii nie tylko wspierają małe przedsiębiorstwa, ale również ogólną konkurencyjność konieczną dla aktywnej ekonomii wzrostu.

Konsultant powinien ocenić, w jakim zakresie aktualna polityka negatywnie wpływa na sektor małych przedsiębiorstw, a następnie zasugerować działania naprawcze. Podczas projektowania strategii dla rozwoju małych przedsiębiorstw konsultant musi wziąć pod uwagę prawdopodobne rezultaty proponowanych reform zarówno bezwzględne, jak i relatywne do ich wpływu na duże przedsiębiorstwa, a także ograniczenia w zakresie możliwości reakcji ze strony małych przedsiębiorstw.

Kluczowe pytania dotyczą przede wszystkim możliwości dla przedsiębiorców, zaopatrywania przedsiębiorców i dostępu przedsiębiorców do zasobów. Szczególną uwagę należy zwrócić na interakcję i komplementarność tych kluczowych dziedzin. Relatywne znaczenie tych kwestii może być ustalone na podstawie rozmów z indywidualnymi przedsiębiorcami i pracownikami ich stowarzyszeń, dostawcami finansów i kredytów oraz agencjami i instytucjami, zarówno rządowymi, jak i prywatnymi, które wspomagają sektor małych przedsiębiorstw i działają w jego obrębie.

Reformowanie polityki nie pozostaje bez ryzyka. Jakiekolwiek zmiany muszą bezpośrednio wpłynąć na produktywność, aż do momentu, w którym zainteresowani nauczą się rozumieć zmianę i czerpać z niej korzyści. W trakcie wprowadzania nowej polityki należy poświęcić czas na uczulenie przedsiębiorców na zmianę, doradzanie im i wspieranie ich.

SUBWENCJONOWANE PROGRAMY KONSULTINGOWE DLA MAŁYCH PRZEDSIĘBIORSTW

W niektórych państwach polityka wspierająca rozwój małych przedsiębiorstw obejmuje również subwencjonowane programy konsultingowe. Warianty tego typu programów istnieją w krajach tak różniących się między sobą jak Czechy, Niemcy, Singapur, Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone. Programy te mają zwykle pewne cechy wspólne:

• pomoc konsultanta obejmuje określone dziedziny priorytetowe, takie jak polityka i planowanie biznesu, rozwój eksportu, tworzenie stanowisk i poprawa jakości;
• klient – małe przedsiębiorstwo wybiera (w przypadku niektórych programów) tych konsultantów, którzy dostarczyli pełne informacje na temat swoich kwalifikacji i doświadczenia i zostali zaakceptowani przez agencję odpowiedzialną za program;
• klient współfinansuje projekt (powiedzmy 40 do 60 procent kosztów), a koszt całkowity lub stawki wynagrodzenia zamykają się w obrębie uzgodnionych wcześniej limitów;
• agencja sponsorująca ma prawo do przeglądu wykonanych prac przed potwierdzeniem płatności.

Inną formą subwencjonowania doradztwa, szkoleń i usług profesjonalnych dla małych przedsiębiorstw są bezpośrednie subwencje budżetowe udzielane przez rząd i rozmaite agencje rozwoju innym instytucjom zajmującym się rozwojem małych przedsiębiorstw, takim jak np. instytucje oferujące wspomniane powyżej usługi rozszerzone. Instytucje tego typu mogą w ten sposób pobierać niższe opłaty i świadczyć określone usługi (np. pierwsze pół dnia szybkiej oceny biznesu i określenia potrzeb w zakresie konsultacji) za darmo.

18.6. INNOWACJE W KONSULTINGU DLA MAŁYCH PRZEDSIĘBIORSTW

Subwencjonowane usługi profesjonalne na rzecz klientów prowadzących małe przedsiębiorstwa mogą być pomocne w określonych warunkach i w mniej rozwiniętych krajach lub regionach. Jednakże nie stanowią one panaceum. Potrzeby małych klientów w zakresie informacji i porad są ogromne i wciąż rosną w związku z coraz większą złożonością sytuacji instytucjonalnej i pełnym trudności środowiskiem biznesu w większości krajów. Właściciele małych firm nie są w stanie poświęcić dostatecznej ilości czasu i środków na bieżące śledzenie tendencji rozwoju i przyjęcie krytycznego spojrzenia na własne interesy. Z drugiej strony, coraz więcej konsultantów i innego rodzaju doradców zaczyna preferować duże przedsiębiorstwa, które mają więcej pieniędzy, mogą pozwolić sobie na większe projekty i wyższe honoraria i oferują konsultantom bardziej interesujące techniczne możliwości pracy (i referencje). Niektórzy konsultanci nie mają nic przeciwko pracy dla małych klientów, lecz nie zwracają z reguły uwagi na różnice i traktują ich w ten sam sposób jak klientów reprezentujących duży biznes.

Usprawiedliwia to konieczność stosowania innowacyjnych metod w stosunku do małych klientów. Przy zachowaniu ważności wszystkich zasad omówionych w powyższych podrozdziałach konsultanci muszą zintensyfikować swoje wysiłki w zakresie projektowania i stosowania formuł, które uczynią ich usługi bardziej zrozumiałymi, łatwiej dostępnymi i bardziej atrakcyjnymi dla większej liczby małych klientów. W skrócie, konsulting dla małych przedsiębiorstw musi stać się bardziej przyjazny dla użytkownika i zorientowany na klienta. Pozwolimy sobie przedstawić kilka przykładów.

„USŁUGI WIELOBRANŻOWE” I POMOC ZINTEGROWANA

Tak zwane „usługi wielobranżowe” pozwalają klientom reprezentującym małe przedsiębiorstwa uzyskać porady na temat różnych aspektów biznesu podczas jednej wizyty w centrum usług informacyjnych lub doradczych. Dotyczy to szerokiej gamy tematów, materiałów informacyjnych, pomocy w wypełnianiu formularzy, prac przygotowawczych do wniosków kredytowych itp.

W innych przypadkach konsultanci ogólni mogą dopilnować, aby ich klienci otrzymali wszechstronne i kompletne porady z jednej firmy, a nie byli odsyłani do różnych profesjonalistów. Dlatego też konsultacje mogą składać się z wielu relatywnie małych i niedrogich zadań dotyczących różnych dziedzin biznesu pod koordynacją konsultanta ogólnego. Klient nie musi szukać oddzielnie konkretnych specjalistów, podpisywać kilku kontraktów, udzielać tych samych podstawowych informacji wiele razy i koordynować wykonywanych prac. Konsultant z kolei musi zapewnić wybór specjalistów i solidną obsługę kwestii będących istotą problemu. Dla zajętego klienta prowadzącego małą firmę cenną usługą jest monitorowanie przez konsultanta-generalistę różnych dziedzin rozwoju (podatki, regulacje eksportowe, zmiany w świadczeniach socjalnych, nowe rynki publiczne itp.), które mogą wpłynąć na biznes, i udzielanie przez niego informacji klientowi na temat tego typu tendencji, a jednocześnie sugestii w jaki sposób jego firma mogłaby pomóc klientowi zareagować na te nowe możliwości lub ograniczenia.

STANDARDOWE NARZĘDZIA I LISTY KONTROLNE

Tańsze i bardziej przyjazne dla użytkownika usługi konsultingowe mogą być świadczone na zasadzie połączenia różnych standardowych narzędzi diagnostycznych, planowania itp. oraz list kontrolnych z indywidualną poradą wprowadzającą i uzupełniającą wykorzystanie tych narzędzi. Jeżeli procedura jest dostatecznie prosto i jasno opisana, wielu klientów może, po krótkim spotkaniu informacyjnym lub nawet na podstawie instrukcji dołączonych do tych narzędzi, przygotować te same dane i przeprowadzić taką samą diagnozę czy planowanie. Osobista interwencja konsultanta może ograniczyć się do przeglądu rezultatów wspólnie z klientem i zaproponowania odpowiednich działań. Standardowe narzędzia pozwalają na wykorzystanie konsultantów niższego szczebla, a zatem tańszych (czy nawet studentów ekonomii), którzy zwrócą się o pomoc do bardziej doświadczonych kolegów lub też zasugerują, aby klient się po nią zwrócił, jeżeli będzie tego wymagała specyfika jego sytuacji i potrzeb.

„GORĄCA LINIA”

Prywatna firma konsultingowa lub mała agencja rozwoju czy usług rozszerzonych może rozpocząć świadczenie usług telefonicznych „gorącej linii” dla przedsiębiorców potrzebujących pilnych informacji i porad. Może to być usługa odpłatna na zasadzie subskrypcji lub ad hoc. Mogą to również być bezpłatne usługi publiczne polegające na udzielaniu pomocy w „pilnych przypadkach” i sugerujące, jak i gdzie uzyskać dalszą pomoc.

WSPÓŁPRACA Z GRUPAMI PRZEDSIĘBIORCÓW

W ramach grupowego podejścia do doradzania więcej klientów jest obsługiwanych jednocześnie i koszt w przeliczeniu na jednego klienta jest niższy. Poza tym uczestnicy mogą uczyć się od siebie wzajemnie i wypracować kontakty, które przydadzą im się w przyszłości. Dlatego różne formuły podejścia grupowego wykorzystywane są przez stowarzyszenia pracodawców i stowarzyszenia handlowe, usługi rozszerzone, centra rozwoju małego biznesu i indywidualne praktyki konsultingowe, szczególnie (ale nie jedynie) w krajach rozwijających się.

Podejście grupowe można zastosować, jeżeli klienci mają te same problemy i interesy oraz jeżeli gotowi są pracować wspólnie, co może wymagać dzielenia się pewnymi informacjami. Jeżeli małe firmy z tego samego sektora zbiorą się razem, prawdopodobnie stanowić one będą wzajemną konkurencję, mimo iż mają, rzecz jasna, dużo wspólnych interesów. Jeżeli klienci nie pochodzą z tego samego sektora, wciąż mogą dzielić się doświadczeniami, np. na temat typowych kwestii, procesów czy działań, które mają miejsce w każdej firmie. Doświadczenie wskazuje, że bardzo dużo można się nauczyć również od przedsiębiorców i menedżerów pracujących w, wydawałoby się, całkiem innym sektorze.

Benchmarking (patrz również: podrozdział 4.6). Ta technika oparta jest na porównaniu szczegółowych i specyficznych informacji dotyczących wybranych procesów, usług itp. Po nim następuje szczegółowa analiza różnic między firmami i głębokie studium metod, które pozwoliły niektórym uczestnikom uzyskać lepsze rezultaty. Konsultant prowadzący takie ćwiczenie może pomóc zdobyć dane do porównań, zadawać odpowiednie pytania, uświadomić niektórym uczestnikom istotę wspólnych kwestii, stymulować dyskusję, pomóc rozpoznać najlepsze wyjście i wprowadzić poprawki.

Warsztaty nauki w działaniu (action learning – patrz również: podrozdział 4.6 i załącznik 8). Uczestnicy tych warsztatów zbierają się, aby pracować kolektywnie oraz dzielić się doświadczeniami w zakresie rozwiązywania problemów, przed którymi stoją ich organizacje. Z zasady pierwszy etap warsztatów poświęcony jest rozpoznaniu problemów i wyznaczeniu tych, które interesują większość uczestników i powinny być przeanalizowane kolektywnie. Wybrane problemy są następnie analizowane bardziej dogłębnie przez całą grupę lub jej podgrupy. Potem grupa przedstawia jedno lub dwa możliwe rozwiązania. Grupy spotykają się raz na tydzień przez osiem do dwunastu tygodni. Jeżeli wiedza i doświadczenie grupy okazują się niewystarczające, grupa identyfikuje informacje i wymagania szkoleniowe, które następnie uzupełniane są przez konsultanta pełniącego rolę organizatora lub też innego rodzaju specjalistę zaproszonego w określonym celu.

Klinika biznesu. Jest to układ, w ramach którego grupa właścicieli lub menedżerów małych przedsiębiorstw spotyka się, aby uzyskać poradę i podzielić się doświadczeniami w zakresie radzenia sobie z tymi samymi lub podobnymi problemami. Może to być ćwiczenie jednorazowe (np. sesja jednodniowa) lub grupa czterech do ośmiu spotkań podobnych do organizowanych w ramach uczenia się w działaniu. Klinika biznesu może być połączona z porównaniem między firmami, jeżeli członkowie grupy zdecydują się na porównanie swoich wyników i wymianę doświadczeń. W innym przypadku klinika biznesu może zostać zorganizowana w celu kolektywnego rozwiązywania problemów uprzednio rozpoznanych przez pracowników usług rozszerzonych lub innych doradców dla małych przedsiębiorstw – lub też samodzielnie przez wybranych właścicieli małych przedsiębiorstw.

Samopomoc i grupy solidarnościowe. W kilku krajach rozwijających się grupy tego typu utworzone zostały przez małych przedsiębiorców z pomocą agencji wspierania technicznego, łącznie z ochotniczymi organizacjami pozarządowymi. Grupy te zajmują się szkoleniem, wymianą doświadczeń oraz, w niektórych przypadkach, udzielaniem kredytów na małą skalę. Duża liczba tego typu działań odbywa się w ramach sektora mikroprzedsiębiorstw, któremu poświęcony jest następny rozdział.

Design (c) Studio TN

Copyright (c) 2003 SDG