...zacznijcie myœleć o erze informacji

„Firmy konsultingowe muszš stać się globalne, bo cala najważniejsza konkurencja działa globalnie"
Helmut Schmitt

17 paŸdziernika 1998 roku w hotelu „Grand" w Sopocie odbyła się pišta z kolei konferencja „Baltic Rim Consul­tants' Conference", zorganizowana tym razem przez Stowarzyszenie Doradców Gospodarczych w Polsce. Konfe­rencja BRCC jest głównym corocznym przedsięwzięciem w programie „Consulting Network Baltica", który na jesieni 1993 roku został powołany do życia przez PKT Consul­ting Forum - Fińskš Fundację Wspierania Małej i Œredniej Przedsiębiorczoœci. Program ten dotyka różnych zagadnień gospodarczych krajów rejonu Morza Bałtyckiego, a konferencja BRCC ma na celu stworzenie dla konsultantów z tego regionu forum służšcego wymianie poglšdów i doœwiadczeń.
 

Konferencja BRCC jest organizowana kolejno w każdym z krajów nadbałtyckich, a narodowe organizacje konsultantów w tych krajach sš ich gospodarzami. Pierwsza konferencja odbyła się w Parnu w Estonii w roku 1994, z udziałem konsultantów z 7 krajów. W roku 1995 w Jurmali niedaleko Rygi obecni byli przedstawiciele jeszcze większej liczby krajów. Kolejne konferencje odbyły się w Wilnie i w Kaliningradzie, gromadzšc od 25 do 45 konsultantów.
 

Na konferencję do Sopotu przyjechało 35 konsultantów z: Niemiec, Szwecji, Finlandii, Łotwy, Litwy, Rosji, Węgier oraz z Polski. Najliczniej reprezentowana była Polska ­15 osób, a także Rosja - 5 i Finlandia - 4.
 

Jako temat tegorocznego spotkania Stowarzyszenie Doradców Gospodarczych wybrało zagadnienie wpływu integracji krajów rejonu Morza Bałtyckiego z Uniš Europejskš na narodowe rynki usług konsultingowych. Takie postawienie tematu pozwoliło na zapoznanie się z opiniami i doœwiadczeniami konsultantów z krajów będšcych już w Unii, jak również z oczekiwaniami doradców gospodarczych z krajów, które o to członkostwo się starajš.
 

Goœćmi honorowymi konferencji byli: Pan Jarosław Pietras - Podsekretarz Stanu w Urzędzie Komitetu Integracji Europejskiej oraz przedstawiciel Komitetu Wykonawczego FEACO - Pan Helmut Schmitt, a obradom przewodniczył prezes SDG - Pan Andrzej Wrębiak.
 

Jako pierwszy głos zabrał Pan Jarosław Pietras, który nakreœlił obraz sytuacji w Polsce na obecnym etapie przygotowań do wejœcia do Unii Europejskiej. Zwrócił on uwagę na dynamikę zmian charakterystycznš dla krajów aspirujšcych do członkostwa w Unii, a szczególnie podkreœlił ogromnš wagę zmian prawodawstwa, które zmierzajš do ujednolicenia prawa tych krajów z prawem Wspólnoty Europejskiej. Obecnie każdy przepis prawa polskiego jest porównywany z odpowiednim przepisem prawa Unii w celu znalezienia wszystkich podobieństw i różnic. Jest to pierwszy, nieodzowny krok do negocjacji. Przepisy te jednak często rozbijajš się o bardzo szczegółowe problemy, z którymi urzędnicy i prawnicy nie sš sobie w stanie poradzić. Tutaj właœnie Pan Pietras widzi potrzebę sięgania po profesjonalnych konsultantów z zewnštrz. Jednak prawo, nawet mimo pojawiajšcych się problemów, można zmienić stosunkowo łatwo i jedynie liczba przepisów może stanowić barierę. Dużo trudniej jest sprawić, aby to, co zostało zmienione naprawdę działało i aby dało się wprowadzić w życie. Na przeszkodzie stojš pienišdze, technika i czas. Aby rozwišzać te problemy, które dotyczš wielu dziedzin życia gospodarczego, potrzeba według Pana Pietrasa, zaangażowania dobrych firm konsultingowych i doœwiadczonych konsultantów. Poruszono także kwestię terminu zakończenia negocjacji i wejœcia Polski do Unii. Padła data 2002 r., lecz Pan Pietras podkreœlił, że nie dokładna data jest ważna, ale sam fakt, że do tego dojdzie. Zwrócił też uwagę na szczególne znaczenie współpracy na szczeblu firm. Taka spontaniczna integracja już ma miejsce i zdecydowanie przyczynia się do integracji na szczeblu państw.
 

Kolejnym mówcš był Pan Andrzej Rudka z Nicom Consulting. Zaprezentował materiał na temat wpływu integracji zachodnioeuropejskiej na polski rynek usług konsultingowych, przygotowany wspólnie z Panem Andrzejem Wrębiakiem z Warszawskiej Grupy Konsultingowej. W prezentacji poruszono zagadnienia rozwoju oraz organizacji konsultingu menedżerskiego w Polsce, struktur polskiego rynku usług konsultingowych, a także zaprezentowano przemyœlenia na temat głównych sił napędowych i głównych obszarów konsultingu w Europie. Pojawił się również temat stawek dziennych za usługi konsultingowe w Polsce.
 

Rozwój rynku usług konsultingowych w Polsce podzielono na dwa okresy:
 

Okres przed rokiem 1989 charakteryzowała działalnoœć niezależnych doradców wywodzšcych się z różnych œrodowisk, często akademickich, oraz rozwój usług zwišzanych z prowadzeniem księgowoœci. Trudno było mówić o profesjonalnym konsultingu i nikt œwiadczył tak kompleksowych usług, jak to jest obecnie, ale wtedy to właœnie stworzono podwaliny powstania rynku usług konsultingowych.
 

Po roku 1989 nastšpiła era rozwoju nowoczesny konsultingu, z tym że lata 1989-1992 można nazwać okresem „romantyzmu" w polskim konsultingu. Charakteryzował się on bardzo dynamicznym wzrostem popytu na tego rodzaju usługi. Poczštkowo zwišzany był on œciœle z procesem prywatyzacji, a zlecenia składane były głównie przez instytucje rzšdowe. Szybko rosła liczba konsultantów i liczba firm konsultingowych, z których nieliczne tylko były naprawdę dobre. Duże pienišdze za usługi, a z drugiej strony niski poziom, to kolejne charakterystyczne cechy te okresu. Znaczšca była też „inwazja" zagranicznych konsultantów, tzw. „brygad z Marriotta", którzy nie znajšc polskich realiów, za bardzo duże pienišdze œwiadczyli przeważnie marnej jakoœci usługi. Ważny był jednak w tym okresie proces wzajemnego uczenia się. Polscy konsultanci przyglšdali się sposobom działania zagranicznych firm, a te zdobywały wiedzę o polskiej rzeczywistoœci.
 

Lata 1993-1997 to okres „dojrzewania" polskiego rynku usług konsultingowych. Zdecydowanie wzrosła rola największych firm międzynarodowych - „wielkiej szóstki", które skoncentrowały się przede wszystkim na audycje oraz na œwiadczeniu usług firmom zagranicznym i największym polskim przedsiębiorstwom. Zmieniło się również zapotrzebowanie na usługi konsultingowe ze strony polskich firm. Konsulting na potrzeby procesu prywatyzacji stopniowo tracił na znaczeniu i pojawił się popyt zgłaszany już bezpoœrednio przez firmy a nie instytucje rzšdowe. W okresie tym doszło także do konsolidacji polskich firm konsultingowych. Pojawiły się duże firmy o zasięgu krajowym i małe firmy regionalne oraz lokalne.
 

Rok 1998 rozpoczšł kolejny etap rozwoju rynku usług konsultingowych, zwišzany z okresem przygotowań Polski do wejœcia do Unii Europejskiej.
 

W strukturze polskiego rynku usług konsultingowych Pan Andrzej Rudka wyróżnił cztery poziomy:
 

To, jak zmieni się ta struktura po wejœciu Polski do Unii Europejskiej, jest cišgle niewiadomš. Możliwych jest kilka wariantów. Jednym z nich jest zniknięcie z rynku firm œredniego rozmiaru. Możliwe sš także fuzje tych firm lub ich wykup przez firmy większe, także międzynarodowe. Jaki scenariusz jest najbardziej prawdopodobny dla Polski, to pytanie, na które Pan Rudka chciał usłyszeć odpowiedŸ od konsultantów, których kraje proces integracji z Uniš majš już za sobš.
 

Jako główne siły napędowe dla konsultingu w Europie wymieniono:
 

Takie zdefiniowanie sił napędowych rynku usług konsultingowych rodzi pytanie o skalę wpływu integracji na te siły oraz o to, jakie obszary działalnoœci firm konsultingowych nabiorš na znaczeniu. Według raportu FEACO z 1997 roku będš to:
 

Prezentacja Panów Rudki i Wrębiaka poruszyła tak­że problem stawek dziennych za usługi konsultingowe w Polsce. Obecnie najdroższa jest „wielka pištka" ze stawkami 600-1500 ecu. Kolejne sš przedstawicielstwa zagranicznych firm konsultingowych – 700-­900 ecu. Polskie firmy o zasięgu krajowym żšdajš od 300 do 700 ecu za dzień, natomiast małe firmy lokalne - 150-250 ecu.
 

Interesujšcym pytaniem jest to, jak zmieni się ta sytuacja w procesie integracji z Uniš Europejskš, zwłaszcza pod wpływem dużych pieniędzy, których zastrzyk Europa Œrodkowa dostanie prawdopodobnie po roku 2000. Obserwuje się dwie przeciwstawne tendencje. Z jednej strony polskie firmy œwiadczšce coraz wyższej jakoœci usługi dšżš do zrównania swoich stawek ze stawkami firm zagranicznych, a z drugiej firmy zachodnioeuropejskie obniżajš stawki do poziomu framework contracts.
 

Prowadzi to do bardzo konfliktowych sytuacji i wydaje się, że rola FEACO w zakresie wynagrodzeń za usługi konsultingowe powinna być większa.
 

W podsumowaniu pan Andrzej Rudka postawił trzy zasadnicze pytania zwišzane z następstwami przystšpienia Polski do Unii Europejskiej i starał się znaleŸć na nie odpowiedzi.
 

Po pierwsze, co dla polskiej firmy będzie oznaczało wejœcie Polski do Unii? Na pewno będzie się to wiš­zało z koniecznoœciš dostosowania się do nowego œrodowiska gospodarczego i prawnego i ostrzejszej konkurencji. Firmy będš musiały zdobyć olbrzymiš wiedzę i to zdecydowanie wczeœniej niż zacznš się dostosowywać i zmieniać swój sposób działania. Pojawi się zapotrzebowanie na tę nowš wiedzę i na nowe rodzaje usług. Czy jednak będzie to popyt na usługi wszystkich firm konsultingowych?
 

Po drugie, kto sfinansuje tego rodzaju usługi? W dużych przedsiębiorstwach powinny znaleŸć się wystarczajšce fundusze, ale czy tak samo będzie w małych firmach? Niewiadomš jest też rozmiar pomocy finansowej z Unii Europejskiej, który przeznaczony byłby na proces dostosowawczy.
 

Po trzecie, zakładajšc, że popyt na usługi firm konsultingowych będzie wystarczajšcy, kto będzie te usługi œwiadczył? Prawdopodobnie firmy międzynarodowe skorzystajš na tym najbardziej. Może to doprowadzić do zwiększenia liczby graczy na rynku dużych firm. Równie możliwe jest jednak to, że zleceń wystarczy dla większej liczby firm, zróżnicowanych pod względem rozmiaru i zasięgu.
 

Stawiajšc te pytania, Pan Rudka otworzył pole do dyskusji i prezentacji doœwiadczeń konsultantów, których kraje proces akcesyjny już majš za sobš.
 

Następnym uczestnikiem konferencji, który zabrał głos, był Pan Helmut Schmitt, członek Komitetu Wykonawczego FEACO i wiceprzewodniczšcy niemiec­kiego stowarzyszenia doradców gospodarczych „Bundesverband Deutscher Unternehmersberater" (BDU). Jako przedstawiciel najstarszej europejskiej organizacji zrzeszajšcej konsultantów, a także kraju, który od samego poczštku jej istnienia jest członkiem Unii Europejskiej, Pan Schmitt zaprezentował szeroki obraz tego, co czeka Polskę i inne kraje Europy Œrodkowo­Wschodniej na etapie wchodzenia do Unii. Jako przykład Pan Schmitt chciał przedstawić sytuację w dawnych Niemczech Wschodnich po upadku muru berlińskiego. Jednak problemem było to, że nie istniał tam jako taki rynek usług konsultingowych. Wszyscy konsultanci, którzy pojawili się tam w roku 1990 przybyli z Niemiec Zachodnich, a największš częœć prac zwišzanych z prywatyzacjš, restrukturyzacjš, czy likwidacjš przedsiębiorstw, powierzono rzšdowej organizacji „Treuhandanstalt", która działała przez zewnętrznych konsultantów. Dodatkowo, jak do tej pory, Niemcy Zachodnie wpompowały we wschodniš częœć ponad 2 biliony marek i cišgle inwestujš około 150 miliardów DM rocznie. Jednak pozostałe kraje Europy Wschodniej sš w zupełnie innej sytuacji. Żaden z nich nie będzie miał takiego „dużego brata", który wspomógłby je finansowo w taki sposób w jaki RFN wspomaga byłe NRD. W Unii Europejskiej sš na to pewne fundusze, ale większoœć zmian kraje aspirujšce do członkostwa będš musiały finansować same. Poza tym instytucje polityczne i administracyjne w tych krajach rozwijajš i modernizujš się wolno. Struktury zorganizowania takich dziedzin jak rolnictwo, przemysł ciężki, ochrona œrodowiska, zaopatrzenie w energię i wodę zdecydowanie różniš się od struktur zachodnich. Wszystkie sektory wymagajš restrukturyzacji. Na to potrzeba dużo czasu, ale według Pana Schmitta kraje Europy Œrodkowo-Wschodniej majš ten czas. Kierunek zmian wyznaczony jest przez trend globalny, i czy to się nam podoba, czy nie, trzeba w tym kierunku podšżać. W krajach wysokorozwiniętych największe zatrudnienie jest w sektorze usług - przeciętnie około 65-70% siły roboczej, w przemyœle około 25-30%, a w rolnictwie 2-5%. Takš strukturę zatrudnienia, jak na przykład w Polsce, Niemcy miały w latach pięćdziesištych. Kraje starajšce się o członkostwo w Unii muszš wykorzystać czas, który właœnie majš, na zmiany prowadzšce do podobnej struktury. Dla firm konsultingowych oznacza olbrzymiš szansę oraz dużo pracy i jest to idealne podłoże do rozwoju rynku usług konsultingowych. Rozwój ten nie powinien jednak odbywać się na zasadzie boomu, lecz stopniowo. Zapewni to możliwoœć odpowiedniego podnoszenia kwalifikacji konsultantów i dzięki temu wysokš jakoœć usług. W Niemczech rozwój tego rynku także następował stopniowo. Pierwszy profesjonalne firmy przybyły ze Stanów Zjednoczonych w latach szeœćdziesištych. Niemcy korzystajšc z ich doœwiadczeń stworzyli profesjonalny rynek usług konsultingowych. Nie obyło się jednak bez problemów. Na przełomie lat pięćdziesištych i szeœćdziesištych amerykańska firma George S. May, œwiadczšc marnej jakoœci usługi, spowodowała, że firmy konsultingowe, szczególnie te œredniej wielkoœci, straciły zaufanie klientów na długi czas. Rynek miał także problemy z podobnymi firmami w okresie boomu po zjednoczeniu Niemiec. To oczywiœcie zepsuło reputacji konsultantom w nowych landach. Gdy tylko okres boomu się zakończył, firmy te znikły z rynku. Kolejnym fenomenem zwišzanym ze zjednoczeniem Niemiec był zdecydowany wzrost aktywnoœci „wielkiej szóstki" szczególnie w zakresie audytu. Zwišzane to było z ko­niecznoœciš wprowadzenia profesjonalnej księgowoœci w przedsiębiorstwach ze wschodnich landów.
 

Inne zjawiska na rynku usług konsultingowych w Niemczech zwišzane sš ze wzrostem rozmiarów firm. Obliczono, że wolumen sprzedaży na poziomie 100 milionów DM jest wielkoœciš krytycznš, która pozwala na rozwój działalnoœci na poziomie międzynarodowym, Jest to konieczne, jeœli firma chce przetrwać na rynku, na którym większoœć konkurencji ma zasięg międzynarodowy. Firmy œrednich rozmiarów zawsze będš istniały, a ich istnienie będzie œciœle zwišzane ze œwiadczeniem usług œredniej wielkoœci przedsiębiorstwom. Jeœli jednak nie rozwinš się, zostanš zepchnięte do pozycji firm regionalnych. Międzynarodowa konkurencja powoduje, że firmy, które nie oferujš usług na najwyższym œwiatowym poziomie i nie dysponujš międzynarodowym doœwiadczeniem, wypadnš z rozgrywki. Jest to trend globalny, który jest silniejszy niż zjawiska wywołane przez integrację. Integracja europejska jedynie przyspiesza proces globalizacji i czyni go gwałtowniejszym. Firmy konsultingowe muszš stać się globalne, bo cała najważniejsza konkurencja działa globalnie. Do tego potrzebne sš oczywiœcie œrodki finansowe, odpowiednia strategia a także integracja z loklanymi rynkami usług konsultingowych. Te potrzeby rodzš różne fuzje i alianse.
 

Nowi kandydaci do członkostwa w Unii Europejskiej muszš brać pod uwagę nie tylko wymogi stawiane przez Unię, ale przede wszystkim zjawiska wywołane powszechnš globalizacjš.
 

Następnie głos zabrał Pan Reino Routamo z Finlandii dzielšc się fińskimi doœwiadczeniami zwišzanymi z integracjš europejskš. Na poczštek Pan Routamo wymienił obietnice, jakie składano Finlandii przed referendum na temat członkostwa w Unii: